Eerlijk werk

Problematiek en doelen

De Inspectie SZW beschermt kwetsbare groepen tegen arbeidsuitbuiting. In een risicoanalyse heeft de Inspectie vastgesteld dat er veel risicosectoren en risicogroepen bestaan waarbinnen werkgevers hun werkenden vaak ernstig benadelen. Voorbeelden van risico’s zijn schoonmaak, uitzendbureaus, minderjarigen, asielzoekers en verstandelijk beperkten. Dit geeft een urgent gevoel van onrechtvaardigheid. Een gevoel dat wordt versterkt door het feit dat het alternatief – deze criminele werkgevers bestuurlijk aanpakken - niet effectief is. Een criminele werkgever stopt niet door het opleggen van een boete.

De Inspectie SZW is in 2016 gestart met een programma om een betere en structurele bijdrage te leveren aan de aanpak van arbeidsuitbuiting in Nederland. Dat gebeurt door risicoprofielen te ontwikkelen en effectievere samenwerking te stimuleren in de strijd tegen arbeidsuitbuiting.

Aanpak

In dit kader is het programma Arbeidsuitbuiting 2017-2019 vastgesteld. Het heeft betrekking op:

  • Interventies om kwetsbare groepen effectiever te beschermen tegen arbeidsuitbuiting en ernstige benadeling;
  • Invoeren van nieuwe producten en –processen die de wettelijke naleving bevorderen.

Resultaat en effecten

In 2016 heeft de Inspectie SZW 17 onderzoeken naar arbeidsuitbuiting afgerond. Dit houdt in dat de Inspectie de eindprocesverbalen dan wel ontnemingsrapportages bij het Openbaar Ministerie (OM) heeft ingediend. De afdoeningsbesluiten van het OM zijn nog niet bekend. 15 andere onderzoeken lopen nog. Arbeidsuitbuiting is een vorm van moderne slavernij en maakt een grove inbreuk op de menselijke waardigheid en de lichamelijke en geestelijke integriteit van slachtoffers. De volgende voorbeelden laten dat zien:

  • In een wasserij werden 6 medewerkers aangetroffen, waaronder 2 vluchtelingen. Voor alle medewerkers gold dat de uitbetaling van loon achterstallig was. Ook waren de arbeidsomstandigheden slecht. De slachtoffers verbleven tegen betaling dag en nacht in de wasserij, waar de temperatuur regelmatig boven de 30 graden was. De 3 leidinggevenden van de wasserij zijn aangehouden en de administratie is in beslag genomen.
  • In een woning en in een winkelruimte werd onderzoek gedaan in het kader van mogelijke uitbuiting van een zwak begaafde man. De vermoedelijke uitbuiting en mishandeling van de zwakbegaafde man heeft ruim 8 jaar lang plaatsgevonden. Hij werd ’s avonds opgesloten en moest gedurende 7 dagen per week, 16 uur per dag werken zonder dat daar een vergoeding tegenover stond. Als hij het werk niet goed deed werd hij mishandeld. De man heeft vermoedelijk ook als katvanger een bedrijf, een huis en een aantal voertuigen waar meerdere boetes van het CJIB op open staan op zijn naam gehad. Meerdere personen zijn aangehouden en de administratie is in beslag genomen. Het financiële voordeel dat de verdachten in al die jaren hebben gehad, wordt in kaart gebracht. Hierbij is het uitgangspunt om de financiële situatie terug te brengen naar de situatie zoals die was voordat het strafbare feit werd gepleegd. Het terug te vorderen bedrag is waarschijnlijk honderdduizenden euro’s, wat illustreert dat het financieel gewin voor uitbuiting een belangrijke drijfveer is.

Joint Action Day in samenwerking met Europol

Ook in Europees verband is de afgelopen jaren veel aandacht voor arbeidsuitbuiting. De Inspectie SZW organiseerde - samen met de Inspectie van het Verenigd Koninkrijk en Europol - een Joint Action Day (JAD) waaraan 21 Europese landen meededen. De JAD had als doel om misstanden in het internationale transport op te sporen en aan te pakken. De internationale uitwisseling, via Europol leverde daarbij meer inzicht in de netwerken op die er mogelijk zijn op het terrein van arbeidsuitbuiting. De deelnemende landen hebben 2.270 bedrijven, 6.700 mensen en 4.100 voertuigen gecontroleerd. In totaal zijn er 275 (mogelijke) slachtoffers van arbeidsuitbuiting gesignaleerd en zijn 47 verdachten gearresteerd.

De Inspectie SZW heeft in samenwerking met onder andere de politie en ILT op 10 parkeerplaatsen internationale wegtransportchauffeurs gecontroleerd naar aanleiding van signalen van arbeidsuitbuiting. Daarnaast zijn er vermoedens van onderbetaling en te lange werktijden geconstateerd; deze worden nader onderzocht.

Ontwikkeling handhavingperspectief

Bij de start van het programma Arbeidsuitbuiting heeft de Inspectie de handhaving van het hele spectrum van goed werkgeverschap tot arbeidsuitbuiting schematisch weergegeven. De verdeling van bedrijven loopt van goed werkgeverschap tot zodanige misstanden dat sprake is van arbeidsuitbuiting die strafrechtelijk moet worden aangepakt. Aan de basis van de piramide is sprake van goed werkgeverschap zonder onderbetaling en zonder illegaal werk. Aan de top staat de strafrechtelijke aanpak van arbeidsuitbuiting.

De verdeling van bedrijven over de verschillende stadia in de piramide verschilt uiteraard per sector en thema. Van belang is dat de inzet van overheid en maatschappelijke organisaties gericht is op het stimuleren van de beweging naar de onderste laag in de piramide. Voorkomen moet worden dat er een beweging ontstaat waarbij de onderste laag zich door concurrentiedruk genoodzaakt zou voelen om naar boven te bewegen.

In dit programma zijn de bestaande handhavinginstrumenten van de Inspectie SZW in beeld en zijn nieuwe handhavingperspectieven geïnventariseerd. Een daarvan is een experimentele aanpak van ernstige benadeling door criminele werkgevers. De aanpak betekent dat criminele werkgevers die werkenden ernstig benadelen worden gestopt door de inzet van een mix van bestuurlijke en/of strafrechtelijke instrumenten.

Deze aanpak sluit beter aan bij het opzettelijke karakter van de overtreding en wil meer recht doen aan mensen die worden uitgebuit, waarbij het rechtsgevoel ernstig wordt geschonden

Bewustwording

De Inspectie SZW heeft in 2016 ingezet op betere bewustwording over arbeidsuitbuiting: het is van belang dat mensen die in contact kunnen komen met mogelijke slachtoffers weten hoe zij signalen van uitbuiting kunnen herkennen en waar ze deze kunnen melden. Binnen de Inspectie SZW zijn trainingen op het herkennen van signalen gegeven. Daarnaast heeft de Inspectie bijgedragen aan bewustwordingstrainingen van Stichting FairWork gericht op beleidmakers, toezichthouders en sociale wijkteams van gemeenten.

Het weigeren van medische zorg aan een slachtoffer van uitbuiting

Het arbeidsongeval gebeurde tijdens het stomen van grond in een kas. In tuinbouwcomplexen worden stukken grond van ongeveer 15 bij 15 meter luchtdicht afgedekt met zeildoek. Daarna wordt er onder druk stoom in geblazen bij een temperatuur van 100 graden Celsius. Door de druk gaat het zeil bol staan. In het midden komt het doek ongeveer 1 meter omhoog. Onder die druk wordt de grond gesteriliseerd om nare ziektes in planten te voorkomen.

Het doek zat in dit geval niet goed vast. Het slachtoffer liep boven over het doek naar de andere kant. Toen hij in het midden stond, scheurde het. Hij kwam in aanraking met een stoomwolk van 200 graden. 60% van zijn lichaam was verbrand. De baas wilde geen arts of ambulance inschakelen. Een collega zette het slachtoffer af bij de spoedeisende hulp en ging er snel vandoor.

Het slachtoffer moest 24 uur per dag en 7 dagen per week klaar staan voor klussen. Hij sliep in de kassen en verbleef illegaal in Nederland.

Een zorgcoördinator vertelde dat ze nog nooit zo’n ernstig geval bij de hand had gehad. Het slachtoffer heeft permanent letsel opgelopen.

De Inspectie heeft - onderleiding van het Functioneel Parket - een strafrechtelijk onderzoek uitgevoerd. De verdachte is aangehouden en de zaak ligt bij de rechtbank.