Eerlijk werk

Problematiek en doelen schijnconstructies en cao-naleving

Om de aanpak van schijnconstructies te intensiveren (en daarmee slecht werkgeverschap te bestrijden) heeft de Inspectie SZW in opdracht van de minister van SZW het programma Schijnconstructies en cao-naleving ingericht. Dit programma voor de periode van 2014-2018 bestaat uit meerdere onderdelen:

  • Aanpak van schijnconstructies;
  • Een kennis- en informatieplatform waarin kennis over casuïstiek en verzamelde informatie wordt uitgewisseld tussen de Belastingdienst, UWV, Sociale Verzekeringsbank (SVB), Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de Inspectie SZW;
  • Onderzoek naar het niet-naleven van cao-bepalingen (op verzoek van de sociale partners).

Doel is dat de Inspectie in 2018 beter in staat is om complexe vormen van (schijn)constructies op te sporen en aan te pakken, waarbij mensen in oneerlijke arbeidsomstandigheden werken. De Inspectie kan ook signalen doorgeven over constructies die zij op basis van de huidige wet- en regelgeving zelf niet kan aanpakken.

Verder kan de Inspectie SZW in 2018 sociale partners doelgerichter ondersteunen in hun aanpak van het niet naleven van cao’s. Dit met als beoogde uitkomst gelijk loon voor gelijk werk op dezelfde werkplek.

Resultaten en effecten

In het afgelopen jaar is beter zicht ontstaan op gebruikte schijnconstructies. Hieronder enkele voorbeelden van aangetroffen en aangepakte schijnconstructies.

Gefingeerde dienstverbanden

De Inspectie SZW heeft bijna 200 onderzoeken uitgevoerd naar gefingeerde dienstverbanden en rapporten met bevindingen opgesteld. Gefingeerde dienstverbanden zijn op papier kloppende dienstverbanden zonder tegenprestatie in de vorm van arbeid. Of waarbij werknemers minder uren werken of een andere beloning krijgen dan in het arbeidscontract staat vermeld. Zo’n dienstverband kan op een gegeven moment worden verzilverd in de vorm van een uitkering, maar kan ook dienen om leningen te verkrijgen, of als garantstelling bij een gezinshereniging en meerdere andere doeleinden.

Bij het creëren van deze gefingeerde dienstverbanden spannen de werkgever en de werknemer samen, en eventueel ook de persoon die op naam van de pseudowerknemer daadwerkelijk de arbeid verricht. Op basis van de rapporten van de Inspectie SZW heeft de IND besluiten genomen over aanvragen voor gezinsvorming/gezinshereniging. Bijna de helft van deze aanvragen zijn afgewezen.

In 2016 is gestart met de voorbereiding van de strafrechtelijke aanpak: werkgevers die een gefingeerd dienstverband afsluiten, plegen valsheid in geschrift. Vanaf het eerste kwartaal van 2017 gaat de Inspectie tegen deze werkgevers proces-verbaal opmaken. Hierdoor moet het duidelijk worden dat deze werkgevers niet ongestraft wegkomen met deze overtredingen.

‘Inwonende’ zorgverleners

Samen met de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) voerde de Inspectie twee onderzoeken uit naar de zogenoemde 24-uurs zorg. In deze constructie worden werknemers van diverse nationaliteiten - al dan niet via een bemiddelingskantoor - tewerkgesteld bij zorgbehoevende cliënten. De werknemers ‘wonen’ bij de cliënten in en zijn nagenoeg continu aan het werk. Daarvoor krijgen ze veel minder uren uitbetaald. In deze onderzoeken heeft de Inspectie overtredingen geconstateerd van de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag (WML), de Arbeidstijdenwet (ATW) en de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi).

Constructie met vennoten

Naar aanleiding van een signaal van een inspecteur over mogelijke schijnconstructies, heeft de Inspectie diverse bakkerijen gecontroleerd. Dit deed zij samen met Justis/TRACK, de IND, de Belastingdienst en de politie. Naar aanleiding hiervan vond nader opsporingsonderzoek plaats naar strafbare feiten en is de gemeente ingelicht over illegale bewoning. Bij één onderneming constateerde de Inspectie een constructie met vennoten die feitelijk onderbetaalde werknemers bleken. Bij meerdere ondernemingen heeft zij overtredingen vastgesteld in verband met illegale arbeid, waarvoor uiteraard boeterapporten zijn opgemaakt.

Schoonmaaktargets

Net als in 2015 heeft de Inspectie SZW diverse onderzoeken uitgevoerd naar onderbetaling in de kamerschoonmaak. Zo heeft een schoonmaakbedrijf op een groot schip de WML overtreden. Dit bedrijf, dat per kamer betaalde, heeft een boete gekregen van ruim € 240.000. Na het onderzoek is deze werkgever overgeschakeld op betaling per uur.

Onterechte aanmonstering als zeelieden

Een aangetroffen constructie met zeelieden op een groot schip werkte als volgt. De werknemers monsterden aan als zeeman, maar verrichtten feitelijk onderhoud- en renovatiewerk op een aangemeerd schip. De werkgever moest hiervoor beschikken over een tewerkstellingsvergunning, die men door pseudo-aanmonstering probeerde te ontlopen. Omdat deze vergunning ontbrak, heeft de Inspectie een boeterapport opgemaakt. Het ging om ruim 120 vreemdelingen. De meeste werknemers waren afkomstig van de Filippijnen. De anderen kwamen uit Kroatië en de Oekraïne.

Werkervaringsplaatsen

De Inspectie verrichtte onderzoek naar mogelijk misbruik van werkervaringsplaatsen. Afgestudeerden kunnen op zo’n werkplek ervaring opdoen en krijgen daar meestal een geringe vergoeding voor. In de praktijk werden de reguliere werkplekken soms vervangen door een werkervaringplek. Een van de bedrijven paste de organisatie al aan tijdens het onderzoek: mensen die eerst op een werkervaringplek werkten, kregen een arbeidsovereenkomst tegen het minimumloon. Sinds oktober 2016 worden zij betaald conform de cao.

Schijn zzp’ers

De Inspectie SZW heeft naar aanleiding van een onderzoek bij een transportbedrijf een signaal gestuurd naar de Belastingdienst. Volgens het bedrijf werkten de chauffeurs als zzp’ers, maar de Inspectie SZW had het vermoeden dat het werknemers waren. De Belastingdienst stelde een onderzoek in. De zzp’ers waren volgens de Belastingdienst inderdaad als werknemer werkzaam bij het transportbedrijf. De Belastingdienst legde het bedrijf een naheffing op voor meerdere jaren van meer dan 1 miljoen euro. Het transportbedrijf kreeg ook een boete van € 50.000.

De voorbeelden illustreren dat schijnconstructies veelvormig zijn en dat het financiële voordeel vaak in de orde van grootte van tienduizenden euro’s per jaar per individuele werkende bedraagt voor de opdrachtgever of werkgever.

In 2016 heeft de Inspectie SZW totaal 42 onderzoeken naar diverse vormen van schijnconstructies uitgevoerd die betrekking hadden op het gedrag van 118 werkgevers. Ook zijn twee zaken strafrechtelijk behandeld naar aanleiding van meldingen.

Communicatie

Doordat er beter zicht ontstaat op constructies, ontstaat ook inzicht in mogelijke preventieve maatregelen voor werkenden en werkgevers. Daarom heeft de Inspectie de bewustwording bij starters op de arbeidsmarkt vergroot. Studenten en afgestudeerden kunnen op de website inspectieszw.nl meer en makkelijk informatie vinden over de wettelijke regels rond stages. Ook kunnen ze een melding doen bij mogelijk misbruik. Werkgevers kunnen informatie vinden op de website zelfinspectie.nl. Ze kunnen er onder meer de voorwaarden voor een stageplaats vinden.

Verder heeft de Inspectie verschillende partijen geïnformeerd over de gevolgen van de inwerkingtreding van de Wet aanpak schijnconstructies (WAS). Ook heeft de Inspectie SZW regelmatig gecommuniceerd over inspecties en boetes, zodat werkgevers en opdrachtgevers weten wat de consequenties kunnen zijn als ze de wet overtreden. In 2016 is de zelfinspectietool ‘Eerlijk werken’ gelanceerd, waarin enkele thema’s van het programma zijn te vinden (zoals werken met buitenlandse arbeidskrachten). Met de zelfinspectie wil de Inspectie werkgevers en opdrachtgevers duidelijk maken aan welke wet- en regelgeving zij zich moeten houden.

Kennis- en Informatieplatform

In 2016 is het Kennis- en Informatieplatform schijnconstructies van start gegaan, met de Belastingdienst, de IND, de SVB, UWV en de Inspectie SZW. Het platform inventariseerde de kennis over schijnconstructies binnen de verschillende diensten en stelde een overzicht op van relevante schijnconstructies. Een aantal van de benoemde schijnconstructies wordt in 2017 verder uitgewerkt.

Ook heeft de Inspectie een gezamenlijk overleg ingesteld met partijen die betrokken zijn bij starters op de arbeidsmarkt, zoals FNV Jong, het ministerie van VWS en (indirect) het ministerie van OCW.

Cao-nalevingsonderzoeken

De Inspectie SZW helpt sociale partners toezicht houden op de naleving van cao-bepalingen. Op grond van artikel 10 van de Wet op het algemeen verbindend en onverbindend verklaren van collectieve arbeidsovereenkomsten (AVV) kunnen sociale partners de Inspectie SZW vragen een onderzoek in te stellen. Zo’n verzoek kunnen ze ook indienen op grond van artikel 8 van de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi). De verzoeken op grond van de Waadi nemen toe.

De Inspectie SZW heeft 36 rapporten opgesteld met bevindingen rond het niet-naleven van cao-bepalingen. Het ging om onderzoeken in onder meer de scheepsbouw, transport- en beveiligingsbedrijven en de uitzendsector.

Sociale partners kunnen met het inspectierapport een rechtsvordering instellen tegen het bedrijf om naleving van cao-voorwaarden via de rechter af te dwingen. Soms bereiken de sociale partners al effect door met het rapport in de hand in gesprek te gaan met de betreffende werkgever.

Een goed gesprek met de werkgever

FNV: "We zijn al acht jaar bezig met een scheepswerf in het noorden van het land waar veel Roemenen werken. Ze waren zogenaamd tijdelijk gedetacheerd, maar werken hier vaak al vijf tot tien jaar tegen Roemeense arbeidsvoorwaarden. De werknemers hadden geen arbeidscontracten of loonstrookjes; daardoor konden wij niet genoeg bewijslast opbouwen. Van de Inspectie kregen we een heel interessant rapport. Daarmee konden we in een gesprek met de werf al veel oplossen. Sinds de zomer krijgen de Roemenen nu in Nederland betaald en draagt de scheepswerf hier premies en belastingen voor af. De cao wordt nog niet helemaal toegepast, maar we hebben goede hoop dat we daar met de werkgever uitkomen. De werknemers zijn blij, want ze kunnen naar de dokter. Voorheen hadden ze hier geen ziektekostenverzekering. Dit is ook goed voor andere scheepswerven in de regio. Weer een bedrijf minder dat oneerlijke concurrentie bedrijft."

Samenwerking

De Inspectie werkt ook nauw samen met verschillende partners voor meer gezamenlijk resultaat.

Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de Belastingdienst, de IND, UWV, Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Afhankelijk van het doel heeft die samenwerking de vorm van bijvoorbeeld informatie-uitwisseling of het uitvoeren van gezamenlijke onderzoeken. Zo heeft de IND medewerkers gedetacheerd bij de Inspectie SZW voor de aanpak van gefingeerde dienstverbanden. Daarnaast is Justis/TRACK betrokken bij het maken van een netwerkanalyse voor bepaalde onderzoeken.

Naast publieke partijen is ook een groot aantal private partijen in contact met de Inspectie. Bijvoorbeeld brancheverenigingen die een gemeenschappelijk belang hebben bij verhoging van de naleving evenals sociale partners met wie wordt samengewerkt aan de aanpak van schijnconstructies en niet-naleving van cao-bepalingen.

Ook internationaal vindt er samenwerking en informatie uitwisseling plaats. De Inspectie SZW heeft in samenwerking met haar Roemeense collega dienst een Roemeens bedrijf, dat ook personeel in Nederland tewerkstelt, bezocht. Hier zijn administratieve bescheiden opgevraagd voor verder onderzoek. In verband met een onderzoek naar mogelijke onderbetaling in de zorg is een informatieverzoek naar Slowakije gestuurd.