Het Rijksvastgoedbedrijf is voorloper op het gebied van verantwoord opdrachtgeverschap voor veilig en gezond werken in de bouw. Hoe is dat zo gekomen? En wat betekent dat in de praktijk? Een gesprek met Henk van Vulpen, Expert Vastgoed en Infrastructuur bij het Rijksvastgoedbedrijf.

‘Zo’n vijf jaar geleden sprak de Inspectie SZW ons aan, omdat we onze opdrachtgeversverplichtingen niet helemaal naleefden’, vertelt Van Vulpen. ‘Ook andere publieke opdrachtgevers werden destijds aangesproken. Er was dus sprake van een gezamenlijk probleem. Daarom hebben we de Handleiding stappenplan V&G voor opdrachtgevers gerealiseerd, een hulpmiddel waarmee een projectmanager stap voor stap het Arbeidsomstandighedenbesluit in de praktijk kan brengen.’

Omgevingsveiligheid

Onlangs is omgevingsveiligheid aan de handleiding toegevoegd. Van Vulpen: ‘In 2016 werd het Rijksvastgoedbedrijf geconfronteerd met een dodelijk ongeval. Daarbij werd een passant buiten het hek getroffen door neervallende steigeronderdelen. Als er een bouwvakker was geraakt, zou er sprake zijn geweest van een arbeidsongeval. Maar een ongeval met een passant valt niet binnen het Arbeidsomstandighedenbesluit, maar binnen het Bouwbesluit, waarvoor het ministerie van BZK verantwoordelijk is. In dit Bouwbesluit wordt de omgevingsveiligheid geregeld. Wij vonden dat risico’s op ongevallen binnen én buiten het hek moesten worden geïntegreerd in één handleiding.’

Praktisch hulpmiddel

De handleiding is volgens Van Vulpen geen afvinklijst, maar geeft antwoord op de vraag wat je wanneer in het bouwproces moet doen. ‘Daarover moeten opdrachtgevers al in de eerste fase van het bouwproject nadenken, nog voordat ze met architecten en ingenieurs de ontwerpfase ingaan. En als het zover is moeten ze in de opdrachtverstrekking aandacht vragen voor de veiligheid op en rond de bouwplaats.’

Hele keten verantwoordelijk

Een handleiding alleen brengt nog geen cultuuromslag teweeg, weet Van Vulpen. ‘Daar is meer voor nodig. Daarom hebben we eind 2018 een bijeenkomst georganiseerd met andere publieke opdrachtgevers, zoals woningcorporaties, gemeenten, waterschappen en provincies. Doel was elkaar te informeren, kennis te delen en te werken aan uniformiteit. Want als je allemaal op een vergelijkbare manier werkt, voorkom je misverstanden, en dus risico’s. Die bijeenkomst heeft bijgedragen aan meer bewustwording van de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers voor veiligheid en gezondheid in de bouw. We gaan meer van dit soort bijeenkomsten organiseren, en dan ook met ontwerpende en uitvoerende partijen, zodat die verantwoordelijkheid in de hele keten wordt gevoeld, en we elkaar daarop kunnen aanspreken. We willen dan ook tot heldere afspraken komen over de risicoverdeling en de invulling van de verschillende verantwoordelijkheden.’

Integrale aanpak noodzakelijk

De focus ligt nu - ook in de handleiding - op de combinatie van bouwplaatsveiligheid en omgevingsveiligheid. Maar het gaat ook om bouwwerkveiligheid. Van Vulpen: ‘De gedeeltelijke instorting van het parkeergebouw bij Eindhoven Airport laat zien dat de scheidslijn tussen de verschillende vormen van bouwveiligheid diffuus is en dat een integrale aanpak noodzakelijk is. Stukken beton vielen op openbaar gebied. Dit betekent dat het gaat om zowel constructieve veiligheid als omgevingsveiligheid. Had de instorting enkele weken eerder plaatsgevonden terwijl er nog bouwvakkers aan het werk waren, dan was het ook gegaan om bouwplaatsveiligheid. Had de instorting tijdens of na de opening plaatsgevonden, dan waren mogelijk gebruikers getroffen. Het gaat kortom om een combinatie van bouwplaats-, omgevings- en bouwwerkveiligheid.’

Tegenspraak

"Tegenspraak kan juist voorkomen dat er later een veelvoud aan tijd en geld wordt verspild aan het herstellen van de gemaakte fouten."

In oktober verscheen het rapport van de Onderzoeksraad naar de instorting van het parkeergebouw bij Eindhoven Airport. ‘De raad kaart daarin het belang van tegenspraak aan ter voorkoming van risico’s,’ aldus Van Vulpen. ‘Inhoudelijke experts binnen een bouwproject die mogelijke risico’s aansnijden worden vaak als lastig ervaren, omdat hun tegenspraak vaak op korte termijn tijd en geld kan kosten. Die tegenspraak kan echter juist voorkomen dat er later een veelvoud aan tijd en geld wordt verspild aan het herstellen van de gemaakte fouten. Tegenspraak moet daarom professioneel worden georganiseerd. Zo worden mogelijke risico’s tijdig gesignaleerd. In Eindhoven werden dergelijke signalen genegeerd, met alle schade achteraf van dien. Op dit moment zijn we met VNConstructeurs, de branchevereniging van constructeurs in Nederland, in gesprek over de vraag hoe we tegenspraak kunnen stimuleren.’

Eigen expertise

Daarnaast heeft het Rijksvastgoedbedrijf zelf experts op het gebied van veilig en gezond werken in de bouw in dienst genomen. Zij voeren controles uit, zowel in de ontwerpfase als in de uitvoeringsfase van een bouwproject.

Maak gebruik van de handleiding!

Van Vulpen roept ook andere opdrachtgevers buiten de publieke sector op om zich aan te sluiten bij de benadering van het Rijksvastgoedbedrijf. ‘Maak gebruik van de handleiding. We hebben er goede ervaringen mee en weten dat dit stappenplan werkt.’

In 2017 zijn de Arboprocesbepalingen over verantwoord opdrachtgeverschap aangescherpt.
Er ligt een voorstel om naast de veiligheid op de bouwplaats ook de veiligheid van de omgeving daar bij te betrekken. In de praktijk is dat ook nauwelijks los te zien van elkaar. Het Rijksvastgoedbederijf heeft zijn Handleiding stappenplan V&G voor opdrachtgevers er al op aangepast.