Tekst Saskya Nonner
Foto Jeronimus van Pelt

Geef dakloze jongeren een eigen huis, een budget van 8.000 euro en een adresboekje met contacten – en het rapportcijfer dat ze hun leven geven schiet omhoog van een 4 naar een 8. “Project 010 is de ‘all-inclusive’ aanpak”, zegt projectleider José Soorsma. Hoe heeft Rotterdam dit van de grond gekregen? En hoe kun jij ook in jouw gemeente met deze aanpak aan de slag?

José Soorsma
José Soorsma, projectleider + beleidsadviseur dak- en thuisloze jongeren gemeente Rotterdam

"In Project 010 komt alles samen: het huis, het inkomen, het netwerk, de schulden én de regels."

In Project 010 komt alles samen: het huis, het inkomen, het netwerk, de schulden én de regels die in de weg staan. “Voordat we met Project 010 begonnen, heb ik zo’n beetje de halve gemeente gesproken, van de wethouder tot de directeur tot het hoofd Werk & Inkomen. Tegen iedereen zei ik: als we willen dat het lukt, moeten we soms wel heilige huisjes afbreken”, begint José Soorsma, projectleider Project 010 en beleidsadviseur dak- en thuisloze jongeren bij de gemeente Rotterdam.

Belangrijke partners zeiden vlot ja tegen het goed doordachte verhaal van José. Zoals de Rabobank, die het project sponsorde, en de woningcorporatie, die beloofde voor elke jongere in de pilot een betaalbare woning te leveren. José: “Het is essentieel om mensen om je heen te verzamelen die dezelfde passie en energie voelen, want dan vinden ze jouw plan snel een goed idee.”

Onderweg kwijtraken

De weg van dakloosheid naar een eigen woning is lang en moeilijk. Onderweg kan er veel misgaan, ondanks de goede inzet van begeleiders. “Wij zagen veel uitval in de opvang en bij begeleid wonen, iets wat andere gemeenten zullen herkennen”, zegt José. “Veel jongeren trekken die onzekerheid niet – het wachten, het leven in een groep – en kiezen voor een snellere weg: de criminaliteit, de prostitutie of ze gaan bij iemand wonen die niet betrouwbaar is. Je raakt ze onderweg kwijt en krijgt ze uiteindelijk met veel grotere problemen terug. Toen dachten we: kunnen we die woning niet naar voren trekken?”

Ontstaansgeschiedenis

De concrete aanleiding van het project was het tv-programma van Beau van Erven Dorens, het Rotterdam Project. Met veel liefde en aandacht volgde hij vijf daklozen. Ze kregen een pinpas met 10.000 euro en een boekje met contacten en telefoonnummers. Dat maakte veel los, tot in de gemeenteraad. Als een van de pilotgemeenten van het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren wilde Rotterdam door met deze aanpak, die mede bekostigd kon worden vanuit de Brede aanpak dak- en thuisloosheid. Project 010 was geboren, geïnspireerd op het tv-programma, aangevuld met andere elementen.

Extra inzet tegengaan dak- en thuisloosheid
In juni 2020 werd Een (t)huis, een toekomst gelanceerd. Veel partijen hebben de handen ineen geslagen en gezamenlijk een breed plan van aanpak opgesteld om gemeenten en andere betrokken organisaties extra te ondersteunen. De kern is de wens om de omslag te maken ‘van opvang naar wonen met begeleiding’. Mensen stromen direct door naar een woning. Alleen wanneer het écht niet anders kan, gaat iemand naar de maatschappelijke opvang. Project 010 sluit naadloos aan bij deze ambitie. Want een passende duurzame en betaalbare eigen woonplek is voor dak- en thuisloze jongeren een essentieel fundament om het vizier weer op de toekomst te kunnen richten.

Innovatief voor jongeren én de gemeente

Behalve een zelfstandige woning krijgen de jongeren 8.000 euro om een nieuwe start te maken en een ‘warm netwerk’ van begeleiders. Ze krijgen meteen de regie en mogen zelf weten wat ze met het geld doen. “Project 010 werkt vanuit vertrouwen, terwijl er voorheen veel meer vanuit wantrouwen werd gewerkt”, aldus José.

Met Project 010 wil de gemeente Rotterdam dak- en thuisloze jongeren op een innovatieve manier helpen. “Tegelijk willen we hier zelf dingen van leren, zodat we het proces voor de hele groep dak- en thuisloze mensen kunnen verbeteren. Want het voelt soms alsof er een eeuwige stroom aan nieuwe daklozen is. Maar wat zijn de oorzaken, welke wetten en regels werken belemmerend, wat kunnen we hier zelf als gemeente aan verbeteren? Dat wilden we in kaart brengen.”

De rol van de woningcorporatie

Rotterdam is al ver in de aanpak van dak- en thuisloosheid onder jongeren. Slaapzalen zijn er al lang verleden tijd en mensen verblijven kort in de opvang. Dat maakt innoveren makkelijker, stelt José. “En we hadden al goede afspraken met de woningcorporaties in de stad. Voor de hele groep dak- en thuisloze mensen stellen ze per jaar 650 woningen beschikbaar.”

Woonstad, een van die corporaties, wilde graag ‘iets met jongeren’ had José van een collega gehoord, dus stapte ze erop af. Woonstad zei meteen ja en afspraken over eventuele overlast en het (niet) betalen van de huur werden op papier gezet. “Eigenlijk hebben we daar nooit meer naar gekeken. Want als je met elkaar iets wilt, vind je makkelijker een oplossing als er eens iets is. Er moest bijvoorbeeld binnen tien dagen een handtekening onder het huurcontract staan. Dat bleek voor deze doelgroep veel te krap, bijvoorbeeld als er eerst een uitkering aangevraagd moest worden, dus heeft de corporatie de termijn verruimd.”

Goedkope woningen zijn dun gezaaid, zeker in de Randstad. “Woonstad heeft – op eigen initiatief – kunstmatig de huur verlaagd van bepaalde woningen, zodat ze beschikbaar konden komen voor de jongeren van Project 010. Want om huurtoeslag te kunnen krijgen, mag de huur van jongeren tot 21 jaar niet hoger zijn dan zo’n 430 euro.”

Warm netwerk: geen wachttijd, altijd hulp

Uit onderzoek van Breuer en Intraval in 2019, in opdracht van de gemeente Rotterdam, blijkt dat 40% van de dak- en thuisloze jongeren niemand heeft om op terug te vallen. Elke jongere in Project 010 krijgt een boekje met contacten die ze altijd mogen bellen. In dit ‘warme netwerk’ zitten hun begeleider vanuit de zorg, die binnen het netwerk de regie heeft, een vrijwilliger van de Rotterdamse Douwers en een straatadvocaat. Samen is het trio 24 uur per dag bereikbaar. Zo nodig wordt het netwerk uitgebreid met een budgetcoach en psycholoog. Het expertiseteam financiën pakt de eventuele schuld op.

José: “Het warme netwerk maakt dat er vanaf de eerste dag iemand voor de jongere klaarstaat. Zo is er geen wachttijd en wordt alles snel opgepakt. Of er nu bijstand aangevraagd moet worden of schulden afbetaald. Dat helpt enorm om een traject te laten slagen.”

De Rotterdamse Douwers
De Rotterdamse Douwers is een stichting van vrijwillig werkende mentoren. Ze zetten hun netwerk, talent en vaardigheden in om kwetsbare jongeren een duwtje in de rug te geven. Van een vloertje leggen tot het regelen van een stageplek. De Douwers zijn zelf ondernemers, ICT’ers of mensen die in de haven werken. Ze deinzen er niet voor terug om zo nodig wat te ‘douwen’ tegen ontoegankelijke organisaties of ambtelijke molens.

Douwer Melvin van Henten: “Sinds de jongen die ik begeleid een eigen huis heeft, heeft hij veel meer vertrouwen in zichzelf en durft hij meer te ondernemen. De angst van niet weten waar je slaapt of eet is weggenomen, zegt hij, waardoor hij zich kan richten op school en een carrière.”

De kracht van Project 010 vindt Melvin dat er heel snel een basis wordt geregeld. “Waar een jongere normaal één tot twee jaar over doet, is nu in een maand of twee, drie voor elkaar. Dat geeft een enorme vertrouwensboost, ook in instanties, want de jongere ervaart dat er echt wat voor hem wordt gedaan. Ook de maatschappij is beter af – en goedkoper uit – omdat de jongere aan de maatschappij gaat deelnemen in plaats van ertegenaan te schoppen.”

De kritische blik van de straatadvocaat
De straatadvocaat is geen jurist, maar een belangenbehartiger voor dak- en thuisloze mensen met een groot netwerk die de weg weet in de wirwar van regeltjes en loketten. De straatadvocaat werkt onafhankelijk van de gemeente en heeft een kritische blik. Juist dat geluid wilde José graag bij Project 010 betrekken. “Als de straatadvocaten tegen een dichte deur aanlopen bij het loket, spreken ze de gemeente erop aan. Het helpt ons om de belemmeringen in het ‘systeem’ aan te pakken.”

Maatwerk

Een van de begeleiders van Project 010 is Rebecca den Hartog van hulpverleningsorganisatie Youz: “Vaak zijn wij de enige met wie de jongeren contact hebben. Als begeleiders onder elkaar zeggen we weleens dat we de jongeren adopteren”, glimlacht ze. “Geen enkele jongere en geen enkel traject is hetzelfde. We leveren altijd maatwerk en ondersteunen op alle leefgebieden. Voor veel jongeren is het de eerste keer dat ze op zichzelf wonen. Dat is spannend en leuk en brengt veel vragen met zich mee – je hebt meteen een positieve start. We stimuleren jongeren ook om hun eigen netwerk op te bouwen, zodat ze mensen om zich heen verzamelen op wie ze kunnen terugvallen als er in de toekomst iets is.”

De jongeren van Project 010 tekenen een woon-zorgcontract, waarin staat dat ze de deur voor de begeleider moeten openen – en voor zichzelf. “Met het krijgen van de woning gaan ze het commitment aan om aan zichzelf te werken.”

Rebecca den Hartog
Rebecca den Hartog, begeleider Youz

“Als begeleiders onder elkaar zeggen we weleens dat we de jongeren adopteren.”

Rust

Rebecca merkt dat jongeren rust krijgen zodra ze in hun nieuwe huis trekken. “De traditionele begeleiding van dak- en thuisloze jongeren is gericht op zelfreflectie, vergroten van de zelfstandigheid, problemen oplossen, school en werk regelen. Maar dan is de basis nog niet op orde: ze hebben nog geen veilige plek om thuis te komen. Wij hebben die werkwijze omgedraaid: we geven ze nu zo snel mogelijk een huis, oftewel rust en een stabiele basis. Dat is het vertrekpunt om de andere zaken aan te pakken. Dan bereik je veel sneller het gewenste effect – echt fantastisch om te zien. Denk je eens in dat je na een pittige therapiesessie terug moet naar een slaapzaal of naar iemand bij wie je op de bank logeert, maar waar je je niet prettig voelt. Nu slaat de behandeling veel beter aan.”

Keuzebudget

Een van de knelpunten van Project 010 is het inkomen, zegt José. “De jongeren betalen gewoon huur en moeten dus een inkomen hebben. Of dat nu een studielening van DUO is, het minimumjeugdloon of de bijstand: rondkomen is moeilijk.” Met de 8.000 euro in het Individueel Keuzebudget (IKB) kunnen de jongeren van Project 010 hun huis inrichten, schoolgeld betalen, een fiets kopen, kleine schulden aflossen en de eigen bijdrage voor de psycholoog betalen. Het IKB kan ook een aanvulling op het inkomen zijn.

José licht toe: “Veel hulptrajecten slagen niet omdat alles lang duurt en de dakloze ondertussen afhaakt. Is er geld nodig, ook een klein bedrag, dan moet je eerst een administratieve molen door. Terwijl er vaak kosten zijn die niet kunnen wachten. Is er nu geen geld voor boodschappen, dan kun je direct een bedrag pinnen, zonder toestemming. Het IKB geeft veel handelingsvrijheid. Grotere uitgaven stemmen ze binnen het warme netwerk onderling af. Dat scheelt veel ingewikkelde ambtelijke processen.”

“Project 010 was mijn blessing”
Amira (23 jaar) vertrok op haar 21e uit het ouderlijk huis omdat de situatie onhoudbaar was geworden. Ze werd thuisloos. Ze had geen vaste plek en sliep telkens op een andere bank. Ze snakte naar een veilige plek. Die vond ze via Project 010.

Als tiener is Amira gewoon naar de middelbare school geweest, ze begon met studeren en had een bijbaantje. “Ik heb alles uit mezelf gehaald voor een goede toekomst, maar toen kwam ik een situatie terecht waar alles misliep. Ik probeerde wel naar school te gaan en te werken, maar dat mislukte steeds omdat ik geen vaste woonplek had. Als je geen adres hebt, kun je ook niet werken omdat je dan niet uitbetaald kan worden. Die jaren waren zowel fysiek als mentaal heel zwaar voor me. Soms dacht ik: waar doe ik het voor? Als dat nog langer had geduurd, weet ik niet waar ik was geëindigd. Project 010 was mijn ‘blessing’.”

Veilige haven
Inmiddels woont Amira negen maanden in haar eigen studio. “Het is mijn veilige haven waar ik me kan terugtrekken. Uit die rust komen inzichten voort nu ik weer nuchter kan nadenken. In september ga ik weer naar school: hbo-verpleegkunde. Ondertussen heb ik gewerkt bij de GGD en nu werk ik in de zorg om te kijken welke kant ik straks op wil met mijn studie.”

Rebecca: “Amira is heel zelfstandig. Toen ze de woning kreeg, is ze meteen uit zichzelf gaan solliciteren. Ze heeft heel veel dingen zelf opgepakt. Het is echt een wereld van verschil.”

Zelf kiezen
Het adresboekje met telefoonnummers heeft Amira gebruikt om vragen te stellen aan de straatadvocaat. Ze heeft ook af en toe contact gehad met haar Douwer. “Het meeste contact heb ik met Rebecca. Met haar heb ik een persoonlijke band, omdat ze er vanaf het begin was.”

Rebecca: “Sommige jongeren trekken meer naar hun Douwer toe, andere naar de begeleider. Dat is juist de bedoeling van het netwerk: de jongeren kunnen zelf kiezen en worden niet ‘gedwongen’ om zich tot een bepaalde contactpersoon te richten.”

Toekomstplannen
Over vijf jaar verwacht Amira haar diploma op zak te hebben en hoopt ze op een vaste baan. “Ik ben dan schuldenvrij, dus dan valt er een enorme last van mijn schouders. Ik wil ook een eigen bedrijf opzetten, een online kledingboetiek. Zonder Project 010 had het nog minstens vijf jaar geduurd voordat ik naar dit soort wensen en doelen had durven kijken.”

Wat Amira tegen alle gemeenten in Nederland zou willen zeggen? “Doen, zoiets als Project 010! Je helpt jongeren ermee dat ze geen verkeerde keuzes maken. Omdat ik zo veel hulp om mee heen had, kreeg ik er weer vertrouwen in dat het goed zou komen met me. Dat gun ik andere jongeren ook.”

Amira is niet haar echte naam

Doelgroep

Project 010 is geschikt voor een brede doelgroep. “Wij focussen ons op jongeren met enige mate van zelfstandigheid. Een verslaving, een verstandelijke beperking of ggz-problematiek is geen reden om niet aan het project mee te mogen doen”, zegt José. “Kijk als gemeente voor welke doelgroep je te weinig aanbod hebt”, tipt ze. “Het is bijvoorbeeld ideaal voor jonge moeders; bij ons doen er vijf mee. Het geeft hen de drive om goed voor de toekomst van hun kind te zorgen. Het kan ook een oplossing zijn voor bepaalde jongeren die op de wachtlijst voor beschermd wonen staan: met veel begeleiding kunnen zij ook prima in een eigen huis wonen.”

Rebecca: “Er doen ook jongeren mee met zware problematiek en een verslaving. Soms denk je: die gaat het nog moeilijk krijgen, maar dan bied je ze Project 010 aan en krijgen ze vleugels. Echt geweldig.” Rebecca tekent aan dat het concept minder geschikt is voor jongeren die 24/7 toezicht nodig hebben.

"Per jongere kost Project 010 ongeveer 15.000 euro. Dat is beslist een laag bedrag”

Begroting

Per jongere kost Project 010 ongeveer 15.000 euro. Dat is exclusief organisatiekosten zoals projectleiding en boekhouding en exclusief de Wmo-kosten, want die heb je sowieso. “Dat is beslist een laag bedrag”, stelt José. “En het is eenmalig, hè; niet per jaar. Als je één euro in een dak- of thuisloze investeert, win je er twee euro mee, want je bespaart op bijstand, justitie, zorg. Dat is uitgebreid onderzocht. Als je dan ook nog investeert in iemand die jong is, smeert die winst zich over vele jaren uit.”

Het is essentieel om zo vroeg en zo snel mogelijk in te grijpen, licht José de begroting toe. “Als je schulden niet snel aanpakt, lopen ze gigantisch op. Dat geeft ook nog eens stress en emotionele problemen. Net als bij Amira: het ging mis, maar voordat ze echt helemaal de weg kwijt was, werd ze eruit gehaald, zodat ze na een flinke dip de draad weer kon oppakken. Anders had die dip zich voortgezet, was ze misschien in de crisisopvang gekomen. Weet je wat dat kost? Vele malen meer dan Project 010. En dat is alleen maar een plek waar iemand slaapt en eet; dan ben je nog niet geholpen.”

Ambassadeurs

“Je moet niet denken dat je dit alleen even doet”, zegt José over de totstandkoming van Project 010. Ze adviseert een stuur- en werkgroep te maken: “Voor alle cruciale onderwerpen, zoals schulden en werk & inkomen zorgde ik dat er iemand in de groepen zat die volledig achter het plan stond. Die belde ik dan als er iets ingewikkeld was. Als je een aantal enthousiastelingen aan je weet te binden, worden zij ambassadeurs van je project. Het helpt ook enorm als de wethouder het graag wil.”

Rebecca en José in Rotterdam

Gewoon beginnen

En toen zijn ze gewoon begonnen. “We hebben niet alles van tevoren uitgedacht. Dingen die niet bleken te werken hebben we veranderd.” Als voorbeeld noemt ze de financiering van het IKB. “Het budget stond eerst op de bankrekening van de gemeente Rotterdam. Maar dan kreeg je het bonnetje voor schoolspullen niet uitbetaald, omdat we eerst een offerte hadden moeten opvragen! Uiteindelijk hebben we het budget ondergebracht in een fonds bij de Rotterdamse Douwers, die de boekhouding zijn gaan doen. Nu werken we gewoon met tikkies.”

“Het eerste heilige huisje dat omver moest was de ‘zoekplicht’ voor de bijstand.”

Heilig huisjes

Het eerste heilige huisje dat omver moest was de ‘zoekplicht’ voor de bijstand. “Officieel moet iemand vier weken lang zoeken naar een opleiding of baan voordat er een bijstandsuitkering aangevraagd kan worden”, legt José uit. “Maar je kunt geen woning regelen als het inkomen te laat is. Of als er geen goede schuldenregeling komt.” De gemeente maakte een uitzondering voor de jongeren van Project 010.

Een ander heilig huisje, en een struikelblok bij veel gemeenten, is dat ze een directe besparing willen zien, bijvoorbeeld op de crisisopvang of het aantal Wmo-plekken, weet José. “Zo kun je die berekening niet maken. Je investeert nu en ziet de winst pas op de langere termijn terug. En ook niet altijd in hetzelfde beleidsveld. Je investeert bijvoorbeeld in wonen en de besparing valt bij je collega in de schuldenaanpak of bij justitie. Dat moet je allemaal wel beseffen als je dit wilt gaan doen. Het is een integrale aanpak, geen quick win.”

Resultaten

Rotterdam onderzocht vooraf en tussentijds hoe het met de jongeren gaat die aan Project 010 deelnemen. José: “Sommige vinden het overweldigend. Hun leven stond een tijd stil en opeens schiet het vooruit: ze moeten verhuizen, van alles regelen, gesprekken voeren. De meeste wonen voor het eerst zelfstandig en dat kan best pittig zijn. Boodschappen doen en koken is voor veel van hen niet vanzelfsprekend. En ze moeten ineens de huur en andere rekeningen betalen. Aan de andere kant is het ook normaal dat jongeren deze dingen moeten leren als ze op eigen benen gaan staan; het maakt ze volwassen.”

Veel jongeren blijken te kampen met gevoelens van eenzaamheid nu ze zelfstandig wonen. “Daar gaan we dit jaar in het warme netwerk mee aan de slag met trainingen en tools voor de begeleiders, zodat ze de jongeren hier beter in kunnen ondersteunen.”

Rapportcijfer 8

Project 010 begon als een pilot voor tien jongeren; al snel werd dit aantal wegens succes uitgebreid naar twintig jongeren. De gemeente Rotterdam heeft het project inmiddels ook opgenomen in de brede aanpak van kwetsbare Rotterdammers. “Alle jongeren hebben een woning gekregen en wonen er nog steeds. Het is een groot succes te noemen”, zegt José. “In het begin gaven ze hun leven gemiddeld een 4. Na driekwart jaar was dat rapportcijfer een 8 geworden! Dankzij Project 010 kunnen twintig jongeren naar vermogen door met hun leven. Dat moeten er nog veel meer worden. Daar moeten alle gemeenten in Nederland in investeren!”

Tips om Project 010 in jouw gemeente op te zetten

  • Stel een projectleider aan die de weg binnen de gemeente al kent en zo makkelijker contacten kan leggen.
  • Zorg dat je aanpak aansluit bij de ambities binnen de gemeente, zodat je ruim baan krijgt. Waar ligt in jouw organisatie de energie? Als je weet waar mensen warm voor lopen, kun je daar op inspelen.
  • Maak een stuurgroep voor het management en een werkgroep met mensen van de werkvloer. Denk goed na wie je zover krijgt om zich hard te maken voor het project: in het management, op de werkvloer, op de afdeling Wonen, mensen van Communicatie, maar ook bij de corporaties.
  • Verzamel goede netwerkers om je heen, die bijvoorbeeld de bank enthousiast maken om je project te sponsoren.
  • Maak goede afspraken met corporaties over aantallen woningen, soepele regels en kunstmatige huurverlaging.
  • Richt voor het IKB meteen een stichting op die het geld beheert. Dat geeft meer handelingsvrijheid dan wanneer je het binnen de gemeente organiseert.
  • Maak vooraf goede afspraken met externe partijen. Zorg bijvoorbeeld dat jongeren voorrang krijgen bij de psychologenpraktijk. Het maakt die organisatie ook meteen extra betrokken.
  • Als een ervaren begeleider tegen een dichte deur aanloopt, moet je als projectleider zelf gaan rondbellen. Verzamel hiervoor contactpersonen om je heen. Hoe vaker je ze spreekt, hoe normaler het voor hen wordt om bijvoorbeeld een uitzondering te maken.
  • Maak ook een ‘warm netwerk’ voor de begeleiders: benoem vaste aanspreekpunten op thema’s als schuldhulpverlening en de participatiewet. Dat helpt de begeleiders enorm in hun zoektocht naar wat ze waar kunnen regelen.
  • Als gemeente moet je uitzonderingen willen maken. Maak bijvoorbeeld van een bedrag dat je meestal verstrekt als lening eens een gift.
  • In elke gemeente lopen leuke initiatieven, bijvoorbeeld opleidingsprojecten, werktrajecten, vrijwilligersverenigingen, gepensioneerde klussers. Koppel die meteen aan je project, zodat je een breder warm netwerk krijgt van hulptroepen die je kunt inschakelen.

Meer weten?

Wil je alles weten over de organisatievorm, de kosten en de doelgroepen van Project 010? Nog even geduld: het implementatieplan is na de zomer van 2021 klaar. Je kunt het plan aanpassen aan de lokale behoeften in jouw gemeente.  José vertelt je er in de tussentijd graag meer over. Stuur alvast een mailtje naar José, je.soorsma1@rotterdam.nl.

Ben je nieuwsgierig naar het onderzoek over de oorzaken van dak- en thuisloosheid van Breuer en Intraval? Hier vind je het onderzoeksrapport.