Tekst Saskya Nonner
Foto Jeronimus van Pelt

Voorkom huisuitzettingen en je sluit een route naar dakloosheid af. De gemeente Amsterdam zag het aantal huisuitzettingen in sociale huurwoningen in tien jaar tijd dalen van achthonderd per jaar naar nagenoeg nul. Hoe doen ze dat? Door in nauwe samenwerking met corporaties huurders echt te helpen. Met budgetadvies, inkomensreparatie en het betalen van vaste lasten vanuit de uitkering. Zo vallen er minder mensen tussen wal en schip.

Famke Veenstra, manager Geregelde Betaling, gemeente Amsterdam

“Dit is een integrale benadering. We willen geen pleisters plakken.”

Stonden in de hoofdstad tien jaar geleden nog jaarlijks achthonderd huurders op straat, in de eerste helft van 2021 waren dat er slechts zeventien. “Dat is historisch laag”, zegt Famke Veenstra, manager Geregelde Betaling bij de gemeente Amsterdam. Ze spreekt vol toewijding over kwetsbare Amsterdammers met een huurachterstand en vertelt enthousiast over de succesvolle aanpak – “nee, geen project” – met de naam Geregelde Betaling. Een vorm van vroegsignalering waarmee de stad huisuitzettingen om financiële redenen voorkomt. Met mooie resultaten, niet in het minst voor de huurder zelf. “Het scheelt een hoop stress en ellende.”

Lonend

Hoewel we op de goede weg zijn – landelijk daalde het aantal huisuitzettingen door woningcorporaties in twee jaar tijd met 43%: van 3.000 in 2018 naar 1.720 vorig jaar* – worden nog steeds veel te veel mensen dakloos. Als de Amsterdamse aanpak zo goed werkt, waarom voeren we die dan niet overal in? Volgens Famke denken gemeenten dat vroegsignalering te veel kost. “Maar het kost nog meer als je het níet doet. De kosten van een huisuitzetting, van ontruiming tot maatschappelijke opvang en alle hulpverlening, kunnen oplopen tot meer dan een ton per huishouden. Ja, je moet extra mensen inzetten om het goed te regelen, maar het betaalt zichzelf uit. In Amsterdam hebben we laten zien dat het lonend is.”

* Cijfers van branchevereniging Aedes.

Zo werkt Geregelde Betaling

Bij de hoofdstedelijke aanpak draait het om tempo, persoonlijk contact en echte hulp. Zodra een huurder twee maanden achterloopt met betalen, stuurt de corporatie – en in toenemende mate ook particuliere verhuurders – een melding naar Geregelde Betaling. “Wij nemen direct contact op met de huurder en koppelen binnen vijf dagen terug aan de melder”, zegt Famke. “Heeft de huurder een bijstandsuitkering, dan stellen we voor om de lopende huur per direct in te houden, om erger te voorkomen. We willen ook weten hoe het komt dat iemand in deze situatie is beland. Zijn er nog meer schulden? Wat speelt er verder? En vooral: wat is er nodig om de situatie weer stabiel te krijgen?”

Geen pleisters plakken

Het wordt allemaal besproken in een budgetadviesgesprek met een klantmanager en een schuldhulpverlener van een buurtteam. “Het is een integrale benadering”, maakt Famke duidelijk. “We willen geen pleisters plakken. Je kunt wel geld inhouden en een regeling treffen, maar dat is symptoombestrijding. Wij brengen iemands inkomsten en uitgaven in kaart. Krijgt de huurder wel alle toeslagen waar die recht op heeft, klopt de teruggave van de Belastingdienst wel? Heel vaak levert dat extra inkomen op.”

De betalingsregeling die wordt afgesproken loopt ook via de uitkering. “Meestal komen we uit op 50 euro per maand”, zegt Famke. Dat was even slikken voor de corporaties, gewend als ze waren dat een huurachterstand binnen zes maanden wordt ingelopen. “Het duurt nu wat langer, maar het is wel een duurzamere oplossing omdat we een bedrag afspreken dat de huurder kan opbrengen. Zo voorkomen we dat iemand nieuwe schulden maakt om de huurschuld af te lossen. En het mooie is: de huurachterstand wordt vaak tot de laatste cent terugbetaald – dat was voorheen wel anders.”

Vroeg Eropaf

Heeft de huurder geen uitkering, dan wordt automatisch het team van Vroeg Eropaf ingeschakeld, een andere aanpak binnen de Amsterdamse keten van vroegsignalering. Famke: “Zij kijken dan welke hulp er nodig is en maken een plan van aanpak. Alle meldingen komen op één plek binnen. Hier valt niemand meer tussen wal en schip.”

Wie zijn de huurders met een schuld?

Een vijfde van de mensen die wordt aangemeld bij Geregelde Betaling heeft een bijstandsuitkering. Vaak is er een grote afstand tot de arbeidsmarkt en spelen er meer problemen achter de voordeur. “Uiteindelijk kan het iedereen overkomen”, zegt Famke. Van zzp’ers met een wisselend inkomen tot mensen met een licht verstandelijke beperking. “Het kan ook de groenteboer op de hoek zijn met een tegenvallende omzet. Die weet vaak niet eens dat hij recht heeft op allerlei voorzieningen.”

Schaamte speelt ook een rol. “Wist je dat mensen gemiddeld vijf jaar wachten voordat ze hulp zoeken bij financiële problemen? Tegen die tijd zijn hun problemen al zo groot, dat ze er zelfstandig niet meer uitkomen. Daarom werkt onze proactieve benadering zo goed. Twee maanden achterstand? Meteen ingrijpen! Dat is de kracht van vroegsignalering. Schulden krijgen zo geen kans om te groeien. Dat zie je ook terug in onze resultaten: nog geen 20% van onze klanten gaat de schuldsanering in.”

De rol van de corporaties

Hoe is het voor corporaties om met Geregelde Betaling te werken? “Het klinkt misschien vreemd, maar ons eerste doel is voorkómen dat we mensen moeten aanmelden”, vertelt Anneke Verboom, beleidsadviseur bij de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties (AFWC). “Vroeger stuurden we drie herinneringen. Hoorden we niks? Hup, door naar de deurwaarder”, chargeert ze. “Tegenwoordig doen we zelf veel meer om de huurschuld te voorkomen of op te lossen.”

Anneke Verboom, beleidsadviseur Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties met dossier schulden

“We zagen die ontruimingscijfers elk jaar dalen. Dat geeft een enorme boost.”

De bekende betalingsherinnering en aanmaning bestaan nog, maar in hun nieuwe aanpak leggen corporaties ook persoonlijk contact, inmiddels een eis van de gemeente. Ze bellen, appen en gaan op huisbezoek – volgens een enquête van Aedes de meest effectieve methode. “Sommige corporaties versturen zelfs een informatief filmpje waarin ze mensen op de huurachterstand wijzen”, zegt Anneke.

De corporaties hebben in de praktijk geleerd dat vroegsignalering werkt. “De lopende huur wordt gegarandeerd, de achterstand terugbetaald, er komen oplossingen en mensen worden echt geholpen. We zagen die ontruimingscijfers elk jaar dalen. Dat geeft een enorme boost.”

De termijn van twee maanden is niet zomaar gekozen. Eerder is meestal te vroeg: iemand die een keer vergeet de huur te betalen, hoeft niet met een schuldhulpverlener om tafel. Later is niet verstandig omdat corporaties bij een huurachterstand van drie maanden een ontruimingsvonnis mogen aanvragen. “Dat willen we juist voorkomen; het betekent alleen maar extra kosten.”

Grepen ze voorheen snel naar juridische stappen, tegenwoordig hebben veel Amsterdamse corporaties afscheid genomen van incassobureaus en hun eigen incassoproces enorm verbeterd. “Nu we het in eigen hand hebben, kunnen we mensen beter helpen”, licht Anneke toe. “We hebben flink geïnvesteerd in het beter bereiken van de huurder en de toon van onze communicatie aangepast.” De corporaties zijn aangesloten bij het Taalakkoord, dat de brieven checkt op leesbaarheid. Medewerkers volgen trainingen, zoals ‘sociaal incasseren’ of omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. “De samenwerking met de gemeente Amsterdam heeft onze sociale kant versterkt.”

Gemeente en corporaties werken samen

Natuurlijk waren er hobbels op de weg: gemeenten en corporaties zijn geen natuurlijke partners. “Dat hoeft ook helemaal niet”, stelt Famke. “Het vraagt alleen wat extra investering. We zoeken elkaar geregeld op en gaan moeilijke gesprekken niet uit de weg.”

Anneke: “We hebben elkaar moeten leren vertrouwen, vooroordelen moeten effenen – het is niet zo dat de gemeente alleen naar het belang van de huurder kijkt, of dat de corporatie iemand uit de woning wil zetten om die duurder te kunnen verhuren”, glimlacht ze. “Om elkaar beter te leren kennen zijn we bijvoorbeeld samen op huisbezoek gegaan. Het helpt enorm als je elkaars motivatie en werkwijze ziet.”

Paradox van zelfredzaamheid

Voor Amsterdam is de aanpak niet helemaal nieuw. Vroeger hield de stad ook vaste lasten in op de uitkering. Dit was laagdrempelig en werkte goed. Totdat er een landelijke ommezwaai kwam: burgers moesten zelfredzaam zijn en het inhouden van vaste lasten werd afgeschaft. Anneke noemt dit de paradox van de zelfredzaamheid. “Daar moeten we echt vanaf”, vindt ze. “Op veel plekken in het land hoor ik nog dat mensen het zelf moeten kunnen; dat je niet moet ingrijpen in iemands leven. Het is een illusie om van mensen met problemen te vragen alles zelf te doen. Iemand met veel stress kan geen heldere keuzes maken. Schulden zijn stressveroorzaker nummer een. Als je die last weghaalt, kunnen mensen op andere gebieden in hun leven wel zelfredzaam zijn.”

Meldingsplicht helpt

Een heikel punt dat Famke noemt is het delen van gegevens. “Gemeenten en corporaties waren hier altijd huiverig voor vanwege de privacywetgeving.” De invoer van de meldingsplicht, onderdeel van de gewijzigde Wet gemeentelijke schuldhulpverlening, heeft hier verandering in gebracht. Verhuurders zijn sinds 1 januari 2021 verplicht om een huurachterstand te melden bij de gemeente. De huurder wordt vooraf geïnformeerd en mag bezwaar maken. “Ik hoor collega’s in het land al denken: burgers geven hier vast geen toestemming voor. Dat is niet onze ervaring. Mensen schrikken er weleens van, maar als je uitlegt dat we alleen een helpende hand bieden, zijn ze meestal blij en stemmen ze in.”

Voor het inhouden van vaste lasten op de uitkering is dat niet anders. Kun je dat zomaar doen? “Zelden treffen wij een huurder die dat niet wil”, zegt Famke. “Sterker nog, als we na negen maanden vragen of het inhouden nog nodig is, willen verreweg de meesten het graag zo houden. Het geeft rust. De gemeente blijft dit dan regelen.”

Famke Veenstra en Anneke Verboom voorkomen huisuitzettingen in Amsterdam

Verschuiving naar preventie

De Amsterdamse inspanningen schuiven meer en meer de preventieve kant op, ervaart Anneke. “De corporaties kijken steeds hoe ze nog eerder aan de slag kunnen. Er loopt nu een pilot waarin mensen al bij het tekenen van het huurcontract een budgetadviesgesprek krijgen aangeboden, waarbij een schuldhulpverlener van de gemeente een financieel plaatje maakt.”

Amsterdam ziet ook steeds meer andere organisaties met vroegsignalering aan de slag gaan. “De huurschuld is veelal niet de eerste schuld die mensen opbouwen. Vaak hebben ze dan al schulden bij het energiebedrijf of de zorgverzekering”, zegt Anneke. Nu ook die organisaties eerder aan de bel trekken, wordt de schuld al opgepakt voordat er een huurschuld kan ontstaan.

Tot slot weet Anneke te vertellen dat Amsterdammers met schulden gemiddeld een lagere schuld hebben dan het landelijk gemiddelde. “Het scheelt bijna de helft! En dat in een grote stad!” Voor haar geeft dat aan dat de aanpak echt werkt. “Wij smoren de problemen in de kiem.”

Ga ook met Geregelde Betaling aan de slag!

Famke en Anneke juichen het toe als andere gemeenten Geregelde Betaling ook invoeren en nodigen je uit om contact op te nemen. Stuur een e-mail naar:

Famke Veenstra, gemeente Amsterdam, e-mail: F.Veenstra@amsterdam.nl

Anneke Verboom, Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties, e-mail: verboom@afwc.nl

Meer over vroegsignalering en Geregelde Betaling lees je op de website van de gemeente Amsterdam:

Tips: zo pak je het aan

  • In het Landelijke Convenant Vroegsignalering vind je handvatten voor het opzetten en inrichten van vroegsignalering. Het convenant beschrijft ook hoe je het juridisch goed regelt.
  • Neem de tijd om het incassoproces met elkaar op te zetten (de corporaties en gemeente). Verplaats je in de andere partij, bekijk elkaars belangen, bepaal hoe je zo min mogelijk stagnatie veroorzaakt en zet het belang van de kwetsbare huurder bovenaan.
  • Zorg voor uniformiteit op hoofdpunten, maar laat ook ruimte voor verschillen tussen de melders, bijvoorbeeld in timing en voortraject.
  • Zorg voor contactmomenten op verschillende niveaus, van werkgroepen tot gezamenlijke huisbezoeken. In Amsterdam is elke zes weken een overleg met de senior incassomedewerkers, projectleiders vanuit de gemeente en  managers van de buurtteams. Jaarlijks is er een bijeenkomst voor incassomedewerkers, schuldhulpverleners, klantmanagers en inkomensconsulenten over relevante thema’s en met ruimte om elkaar informeel te ontmoeten.
  • Voorkom dat huurders die de boot afhouden van de radar verdwijnen. Geef niet op na één gesprek. Blijf zoeken naar een opening, probeer erachter te komen waarom iemand niet wil meewerken, belicht het van een andere kant.
  • Geregelde Betaling is niet geschikt voor huurconflicten, woonfraude of andere onrechtmatigheden. Betaalt iemand de huur niet omdat de schimmel op de muren staat, dan moet dat op een andere manier worden opgelost.